تحلیل گفتمان انتقادی«نورمن فرکلاف» یکی از نظریات مهم در حوزه ی گفتمان­ کاوی است که ضمن بیان رابطه ی میان ملاک­ های درونی و بیرونی متن و با تکیه بر اشکال زبانی و نشانه­ ها، درتلاش است قدرت مسلّط جامعه­ و فضایی را که اثر ادبی در آن شکل گرفته از طریق سه محورِ «توصیف»، «تبیین» و «تفسیر» مورد واکاوی قرار داده و نوعی مفهوم ایدئولوژیک را در ورای متن، بازخوانی ­ کند؛ لذا با عنایت به اهمیت آیات تحدّی در مبحث إعجاز قرآن و تفسیرهای گوناگون پیرامون این آیات، ضرورت خوانشی نو، احساس می­ شود. دستاورد پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی حاکی از آن است که در سطحِ «توصیف»، واژگان کلیدی در توصیف و نقد گفتار و کردار مشرکان با بسامدهای مختلفی درسیاق آیات تحدّی، تکرار شده که نقشی اساسی در بازنُمود ایدئولوژی حاکم بر جامعه داشته و بازتابی جامع و دقیق از اوضاع و احوال جامعه ی عصر نزول است. سطح «تفسیر»، ترکیبی از محتوای متن و دانش­ های زمینه­ ای و منطبق بر کنشِ متقابلِ تاریخی است که نشان می دهد ساختارهای اجتماعی، چگونه گفتمان را به عنوان کنشِ اجتماعی توصیف کرده و تعیّن می­ بخشند. در سطح «تحلیل» نیز نظم­ آهنگ و بلاغت قرآن مهم­ ترین عامل در کنشِ افراد برای هماردی با قرآن است. هرچند مناسبات اجتماعی عصرِ نزول و ابعاد فرازمانیِ قرآن نیز در نزول آیات مؤثر بوده است.

تحلیل گفتمان انتقادی، رویکردی نو از نظریۀ تحلیل­گفتمان است که به دو رویکرد اجتماعی و زبانشناختی پرداخته می­شود. در رویکرد اجتماعی به گفتمان، بافت موقعیّتی و در رویکرد زبانشناختی، بافت متنی تشریح می­شود. نظریۀ تحلیل­گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، یکی از مشهورترین نظریه­های حوزۀ گفتمان­کاوی به­شمار می­آید که در تلاش است ضمن بیان رابطۀ میان ملاک­های درونی و برونی متن، قدرت مسلّط جامعه­ای را که اثر ادبی در آن شکل گرفته، از طریق سه محور توصیف، تفسیر و تبیین مورد کنکاش قرار دهد. این نوشتار درصدد است به گفتمان­کاوی سورۀ قصص در سطوح سه­گانه بپردازد و به این پرسش­ها پاسخ دهد که: تأثیر فرامتن در سورۀ قصص چگونه رُخ داده است؟ آیا گفتمان رسمیِ حاکم بر سورۀ قصص بر اقشار اجتماعی نمود یافته است؟ نتایج فرامتن و گفتمانِ رسمی در این سوره کدام است؟ روش پژوهش با استفاده از ابزار کتابخانه­ای و به­صورت توصیفی- تحلیلی و براساس الگوی تحلیل گفتمان فرکلاف است. نتایج نشان می­دهد که در سطح توصیف، با کنکاش ساختار متنی همچون واژگان و جملات، ایدئولوژی تبیین شده است. در سطح تفسیر، غلبۀ گفتمان الهی است که دربرابر گفتمان­های استکباری به­وضوح دیده می­شود. در سطح تبیین، تأثیرگذاری فرامتن و گفتمان رسمی بر جامعه، شخصیّت­ها و آیندۀ آنان، نمود می­یابد.

زندگی ساختگی (تخیلی) در یک رمان از واقعیت های اجتماعی روزمره، روابط قدرت و ایدئولوژی های مختلف جدایی ناپذیر است و نویسنده بر مبنای اعتقادات خود از زبان به شیوه های گوناگونی برای بازنمایی آن ها بهره می گیرد. درک چگونگی و چرایی گرایش های فکری و باورهای این نویسندگان، به خلق جذابیت های بسیاری در میان پژوهشگران و منتقدان ادبی دامن زده است، تا ضرورت کاربست روش تحلیل متن برجسته شود. در این میان، تحلیل گفتمان انتقادی به­ عنوان روشی کارآمد چنین ضرورتی را پوشش داده است. پژوهش حاضر برای فهم کارکردهای گفتمانی رمان «سال بلوا» نوشتۀ عباس معروفی (Maroofi, 1990)، که بخشی از واقعیت­ های تاریخ معاصر ایران را روایت می کند، رویکرد فرکلاف (Fairclough, 2000) را برگزیده است. یافته ها نشان می دهد در سطح توصیف؛ کاربست واژه­ ها و عبارت ها، بازنمایی کنندۀ استبداد، خشونت علیه زنان، خفقان سیاسی-اجتماعی با استفاده از هم­ معنایی، واژه های غیر رسمی، باهم آیی، وجهیّت، دشواژه و تقابل های دوگانه از فراوانی بالایی برخوردار بوده است؛ در سطح تفسیر و از نظر بافت موقعیتی و بینامتنیت، این رمان، تحت تأثیر اندیشه های ملی-مذهبی پیش و پس از اسلام، دفاع از حقوق زنان و اندیشه های مبارزه با استثمار و استبداد است و در سطح تبیین نیز می­توان تقابل گفتمان­ های ایرانی-غیرایرانی، اقتدار مردانه-انقیاد زنانه و تقابل مردم-حکومت را دریافت کرد.

کتاب معارف بهاءولد، به عنوان یک اثر عرفانی برجسته، با ژانر نوشتاری خاص خود، از لحاظ ساختار و محتوا ویژگی های متمایزی دارد که آن را از دیگر متون مشابه ممتاز می سازد. این کتاب، با بهره گیری از زبان و بیان خاص واعظان دینی، به تبیین آموزه های فکری، عقیدتی و عرفانی می پردازد و در این فرآیند، پیوستگی عمیقی با آموزه های قرآنی و شریعت محمدی حفظ کرده است. در تحلیل گفتمان انتقادی این اثر با رویکرد نورمن فرکلاف، در سه سطح تحلیل (توصیف، تفسیر و تبیین)، می توان به بررسی لایه های مختلف زبان و قدرت در متن پرداخت. هدف اصلی این پژوهش تحلیل گفتمان انتقادی معارف بهاء ولد با رویکرد نورمن فرکلاف است. روش تحقیق در این پژوهش به صورت توصیفی – تحلیلی است. نتایج تحلیل نشان داد که تحلیل گفتمان انتقادی اثر معارف بهاءولد با رویکرد نورمن فرکلاف، نشان می دهد که این متن عرفانی نه تنها به انتقال آموزه های دینی و عرفانی می پردازد، بلکه در تعامل با زمینه های اجتماعی، فرهنگی و ایدئولوژیک زمان خود قرار دارد. بهاءولد با استفاده از زبانی متمایز و گفتمانی مبتنی بر قدرت معنوی و الهی، پیوندی عمیق میان عرفان و شریعت ایجاد می کند. در سطح توصیف، استفاده از واژگان و اصطلاحات دینی و عرفانی، تأکید بر قطعی بودن افعال، و تأثیر اندیشه اشعری در بیان وی مشهود است. در سطح تفسیر، رابطه میان متن و زمینه تاریخی و فرهنگی آن دوره تحلیل می شود، که بازتاب دهنده دیدگاه های فکری و اجتماعی زمانه است. در نهایت، در سطح تبیین، گفتمان بهاءولد به عنوان یک عمل اجتماعی معرفی می شود که تحت تأثیر قدرت معنوی و ایدئولوژیک قرار دارد و بر معنویت فردی و هویت اسلامی جامعه تأکید دارد.

تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان گرایشی میان­ رشته­ ای، در بررسی متون از سطح جمله و کلام فراتر رفته و به بافت موقعیتی که متن در آن شکل گرفته است، توجه می­ کند. نورمن فرکلاف یکی از نظریه­ پردازان در این حوزه است که برای نظریه خود سه سطحِ توصیف، تفسیر و تبیین را در نظر می­ گیرد. این پژوهش سعی دارد تا به صورت توصیفی-تحلیلی، سه سطح گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف را در بخش­ های چهارگانه رمان الخسوف، مورد بررسی قرار دهد. ابراهیم الکَونی در رمان حاضر با استفاده از باهم­ آیی و تکرار واژگان، به کارگیری واژگان متضاد و استفاده از استعاره­ های مفهومی و بلاغی و با تکیه بر شالوده­ های رئالیسم و رئالیسم جادویی، ضمن فراخوانی متون مختلف همچون قرآن، روایات، اشعار شاعران قبل و استفاده از ضرب­ المثل­ ها، اصطلاحات عامیانه و اسطوره­ های اهل صحرا، در پی تبیین اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است. او با گفتمانی ضداستعماری به بیان مسائلی چون زندگی مردم قبایل طوارق، اوضاع نابه­ سامان سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه لیبی در زمان استعمارگران اروپایی، تقابل سنت و مدرنیته و. . . می­ پردازد و با تقویت روحیه مبارزه­ طلبی، به دنبال کسب مفاهیمی چون آزادی و تغییر است.

تحلیل گفتمان انتقادی رویکردی نوین از تحلیل گفتمان و به عبارتی نوعی پژوهش گفتمانی است که وجه جامعه شناختی دارد. همچنان که از لفظ انتقادی برمی آید،به مساله ی قدرت،سلطه، نابرابری و بازتولید و مقاومت در برابر قدرت در متون می پردازد. تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف یکی از برجسته ترین نظریات در حوزه ی گفتمان محسوب می شود که به ساخته شدن هویت ها در چارچوب زبان،کشف خصائص ایدئولوژیک و سیاسی،کاربست های زبان و بازتولید روابط قدرت در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین می پردازد. نفثه المصدور از جمله آثاری است که با توجه به ظرافت های زبانی و زبان شاعرانه، دارای مفاهیم ضمنی و لایه های زیرین موجود در اثر است که نشان می دهد کلام نسوی قابلیت تحلیل گفتمان انتقادی را دارد.پژوهش حاضر برآن است تا به شیوه ی توصیفی_تحلیلی،در سه لایه ی توصیف، تفسیر و تبیین،لایه های زیرین و پنهان متن یعنی وضعیت قدرت و ایدئولوژی درعصر مغول را بررسی کند تا با کنارهم گذاشتن ایدئولوژی های مختلف درمتن به آشنایی زدایی انتقادی و رهیافتی نو در این حوزه دست یابد.یافته-های پژوهش حاکی از آن است، با وجود آنکه در روساخت نفثه المصدور گفتمان جبر، گله و شکایت از روزگار و استبداد و غارتگری مغولان بیداد می کند اما در ژرف ساخت و اندیشه ی زیدری، گفتمان جبر و خیانت کارگزاران حکومتی و طبقه ی فرودست بیش از استبداد و جبراندیشی الویت دارد.

در دنیای امروز تحلیل گفتمان انتقادی با رویکردی نوین، فراتر از بررسی ساختار و زیبایی های زبانی، به دنبال رمزگشایی از مناسبات قدرت و ایدئولوژی در متن است. بر همین اساس، نظریۀ تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف یکی از کارآمدترین شیوه ها برای بررسی متون و کشف معنا در سطح متن و فرامتن است. سلیمان السلمان، شاعر فلسطینی الأصل و ساکن سوریه است که قصیده ای با عنوان «سلاسل الذهب» را تحت تأثیر سفر به مشهد در مدح و ثنای امام رضا g سروده است. این سروده سیاسی اجتماعی بازتاب دردهای شاعری است که از کودکی شاهد رنج های مردم فلسطین به دست رژیم اشغالگر صهیونیسم بوده است. در واقع، شاعر دردها و رنج های جامعۀ فلسطین را با امام رضا g بیان می کند و با التجا به ایشان به نوعی در پی ایجاد گفتمانی سیاسی با هدف تغییر نگرش ها و ایدئولوژی های حاکم بر جامعۀ خویش است. این پژوهش در تلاش است که با تکیه بر روش توصیفی تحلیلی، مؤلفه های تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف را بر قصیدۀ مذکور تطبیق دهد و به کشف اندیشه ها و گفتمان های نهفته در آن بپردازد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است شاعر در سطح توصیف با آرایۀ تکرار و با به کارگیری واژگانی مانند: «الإمام»، «الولی»، «الرضا»، «نور» بر جایگاه امامت در هدایت و سعادت جامعۀ تأکید کرده است. مؤلف در سطح تفسیر درصدد ایجاد گفتمانی بر پایۀ مقاومت و پایداری مردم فلسطین و سوریه است. در سطح تبیین نیز شاعر با بیان مهم ترین علت شهادت امام g، گفتمانی انتقادی مبتنی بر سازش برخی حکام عرب با رژیم اشغالگر صهیونیستی ایجاد کرده است.

تحلیل گفتمان انتقادی روشی تازه است که زبان را به عنوان شکلی از کارکرد اجتماعی بررسی و بر بازتولید قدرت اجتماعی به وسیله متن تاکید دارد. ازآنجاکه قدرت حاکم بر هر جامعه ای گفتمان آن جامعه را شکل می دهد، این رویکرد می تواند در مطالعه چگونگی پیوند آثار ادبی با قدرت مسلط بر جامعه موثر واقع شود. نوشتار پیش رو بر آن است تا براساس رویکرد فرکلاف، به تحلیل گفتمان انتقادی داستان شما که غریبه نیستید اثر هوشنگ مرادی کرمانی بپردازد. گفتمان های غالب در این داستان طنز، فقر، خرافات، بومی گرایی، بی سوادی و ترس و تنهایی است. در پژوهش حاضر گفتمان بی سوادی بررسی شده؛ بدین منظور متن در سه لایه توصیف، تفسیر و تبیین تحلیل شده است. برای این منظور، ابتدا در سطح توصیف انتخاب واژگان، دستور زبان، انسجام متن، هم نشینی کلمات، ضمایر، جملات معلوم و مجهول و جنبه های استعاری بررسی شده و سپس در بخش تفسیر، بافت موقعیتی، نوع گفتمان، قدرت کلام، بینامتنیت و نظم گفتمانی داستان مطالعه شده و درنهایت در سطح تبیین، به تحلیل متن، به عنوان جزیی از روند مبارزه اجتماعی در ظرف مناسبات قدرت پرداخته شده است.

«تمهیدات»، مهم ترین اثر عین ­القضات همدانی، عارف آزاداندیشِ عصر سلجوقی و یکی از معروف ترین آثار عرفان اسلامی است که در پژوهش حاضر با رویکرد «تحلیل گفتمان انتقادی» نورمن فرکلاف بررسی شده است. هدف این پژوهش، پاسخ به چند پرسش است؛ از جمله اینکه نظم گفتمانی ایرانِ عصر سلجوقی در «تمهیدات» چگونه بازتولید شده است؟ کردارهای گفتمانیِ تمهیدات، بازتاب کدام یک از کردارهای اجتماعی است؟ و راهکار عین­ القضات برای برون رفت از گفتمان سلطه و تعصب روزگار سلجوقی چیست؟ نتایج پژوهش نشان می دهد که نظم اجتماعی عصر سلجوقی که مبتنی بر سلطة حاکمان سیاسی بر مردم، علمای دینی بر پیروان و مشایخ صوفیه بر مریدان و بیانگر انواع طبقه بندی اجتماعی است، در تمهیدات با بهره گیری از «نام­ دهی» مشارکان بازتاب یافته است. عین­ القضات با استفاده از دو ژانر از پیش موجودِ «تفسیر قرآن» و «وعظ» که دو کنش فرهنگی و اجتماعی جداگانه به شمار می رفتند، ضمن القای باورهای خویش به مخاطبان، در تقابل با گفتمان های موجود، پادگفتمان ایجاد کرده و حتی از جایگاه منتقد اجتماعی و ایده ­پرداز، برای برون رفت از گفتمان سلطه، خشونت و مذهب ­گرایی متعصبانة روزگار خویش، ایده جدیدِ معرفت و «عشق» را مطرح کرده است. کاربرد جمله های خبری، الگوهای ویژه امری و پرسشیِ تمهیدات، نشان می دهد که در این تقابلِ گفتمانی، جایگاه عین ­القضات از موضع اقتدار است؛ اقتدار معرفتی در برابر اقتدار سلطه و اقتدار عشق در برابر اقتدار تعصب و خشونت. این ویژگی ها تمهیدات را از جایگاه تعلیمی و تفسیری فراتر می برد و حتی برای آن رسالت اجتماعی نیز قائل می­ شود.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.